View this in:
English Devanagari Telugu Tamil Kannada Malayalam Gujarati Odia Bengali  |
Marathi Assamese Punjabi Hindi Samskritam Konkani Nepali Sinhala Grantha  |

তৈত্তিরীয উপনিষদ্ - ভৃগুবল্লী

তৈত্তিরীয উপনিষদ্ - ভৃগু বল্লী is the third vallI of the Taittiriya Upanishad and presents knowledge as a living inquiry between Bhrigu and his father Varuna. Bhrigu asks about Brahman, and Varuna gives a concise definition: that from which beings are born, by which they live, and into which they enter.

The central ideas are তপস্ as focused inquiry, অন্ন as sacred support of life, the progressive refinement of the self-sense, and the recognition of আনংদ as Brahman's deepest pointer. The closing teachings on food are not merely dietary rules; they show that reverence for life-support is part of Brahman-knowledge.


(তৈ.আ.9.1.1)

Translation (ভাবার্থ):
This source marker identifies the Taittiriya Aranyaka section for the Bhrigu Valli recitation.


ওং স॒হ না॑ববতু । স॒হ নৌ॑ ভুনক্তু । স॒হ বী॒র্যং॑ করবাবহৈ । তে॒জ॒স্বিনা॒বধী॑তমস্তু॒ মা বি॑দ্বিষা॒বহৈ᳚ । ওং শাংতিঃ॒ শাংতিঃ॒ শাংতিঃ॑ ॥

Translation (ভাবার্থ):
The opening peace prayer asks that teacher and student be protected, nourished, strengthened, made brilliant, and free from mutual hostility.


ভৃগু॒র্বৈ বা॑রু॒ণিঃ । বরু॑ণং॒ পিত॑র॒মুপ॑সসার । অধী॑হি ভগবো॒ ব্রহ্মেতি॑ । তস্মা॑ এ॒তত্প্রো॑বাচ । অন্নং॑ প্রা॒ণং চক্ষু॒শ্শ্রোত্রং॒ মনো॒ বাচ॒মিতি॑ । তগ্​ম্ হো॑বাচ । যতো॒ বা ই॒মানি॒ ভূতা॑নি॒ জাযং॑তে । যেন॒ জাতা॑নি॒ জীবং॑তি । যত্প্রযং॑ত্য॒ভিসং​বিঁ॑শংতি । তদ্বিজি॑জ্ঞাসস্ব । তদ্ব্রহ্মেতি॑ । স তপো॑ঽতপ্যত । স তপ॑স্ত॒প্ত্বা ॥ 1 ॥
ইতি প্রথমোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
Bhrigu approaches Varuna and asks for Brahman; Varuna points to food, prana, sight, hearing, mind, and speech, and defines Brahman as the source, sustainer, and end of beings.


অন্নং॒ ব্রহ্মেতি॒ ব্য॑জানাত্ । অ॒ন্নাদ্ধ্যে॑ব খল্বি॒মানি॒ ভুতা॑নি॒ জাযং॑তে । অন্নে॑ন॒ জাতা॑নি॒ জীবং॑তি । অন্নং॒ প্রযং॑ত্য॒ভিসং​বিঁ॑শং॒তীতি॑ । তদ্বি॒জ্ঞায॑ । পুন॑রে॒ব বরু॑ণং॒ পিত॑র॒মুপ॑সসার । অধী॑হি ভগবো॒ ব্রহ্মেতি॑ । তগ্​ম্ হো॑বাচ । তপ॑সা॒ ব্রহ্ম॒ বিজি॑জ্ঞাসস্ব । তপো॒ ব্রহ্মেতি॑ । স তপো॑ঽতপ্যত । স তপ॑স্ত॒প্ত্বা ॥ 1 ॥
ইতি দ্বিতীযোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
Through tapas Bhrigu first understands food as Brahman, because beings are born from food, live by food, and return to food.


প্রা॒ণো ব্র॒হ্মেতি॒ ব্য॑জানাত্ । প্রা॒ণাদ্ধ্যে॑ব খল্বি॒মানি॒ ভূতা॑নি॒ জাযং॑তে । প্রা॒ণেন॒ জাতা॑নি॒ জীবং॑তি । প্রা॒ণং প্রযং॑ত্য॒ভিসং​বিঁ॑শং॒তীতি॑ । তদ্বি॒জ্ঞায॑ । পুন॑রে॒ব বরু॑ণং॒ পিত॑র॒মুপ॑সসার । অধী॑হি ভগবো॒ ব্রহ্মেতি॑ । তগ্​ম্ হো॑বাচ । তপ॑সা॒ ব্রহ্ম॒ বিজি॑জ্ঞাসস্ব । তপো॒ ব্রহ্মেতি॑ । স তপো॑ঽতপ্যত । স তপ॑স্ত॒প্ত্বা ॥ 1 ॥
ইতি তৃতীযোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
Through deeper tapas he understands prana as Brahman, since beings arise, live, and return through life-force.


মনো॒ ব্রহ্মেতি॒ ব্য॑জানাত্ । মন॑সো॒ হ্যে॑ব খল্বি॒মানি॒ ভূতা॑নি॒ জাযং॑তে । মন॑সা॒ জাতা॑নি॒ জীবং॑তি । মনঃ॒ প্রযং॑ত্য॒ভিসং​বিঁ॑শং॒তীতি॑ । তদ্বি॒জ্ঞায॑ । পুন॑রে॒ব বরু॑ণং॒ পিত॑র॒মুপ॑সসার । অধী॑হি ভগবো॒ ব্রহ্মেতি॑ । তগ্​ম্ হো॑বাচ । তপ॑সা॒ ব্রহ্ম॒ বিজি॑জ্ঞাসস্ব । তপো॒ ব্রহ্মেতি॑ । স তপো॑ঽতপ্যত । স তপ॑স্ত॒প্ত্বা ॥ 1 ॥
ইতি চতুর্থোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
Through further inquiry he understands mind as Brahman, since beings are organized and experienced through mind.


বি॒জ্ঞানং॒ ব্রহ্মেতি॒ ব্য॑জানাত্ । বি॒জ্ঞানা॒দ্ধ্যে॑ব খল্বি॒মানি॒ ভূতা॑নি॒ জাযং॑তে । বি॒জ্ঞানে॑ন॒ জাতা॑নি॒ জীবং॑তি । বি॒জ্ঞানং॒ প্রযং॑ত্য॒ভিসং​বিঁ॑শং॒তীতি॑ । তদ্বি॒জ্ঞায॑ । পুন॑রে॒ব বরু॑ণং॒ পিত॑র॒মুপ॑সসার । অধী॑হি ভগবো॒ ব্রহ্মেতি॑ । তগ্​ম্ হো॑বাচ । তপ॑সা॒ ব্রহ্ম॒ বিজি॑জ্ঞাসস্ব । তপো॒ ব্রহ্মেতি॑ । স তপো॑ঽতপ্যত । স তপ॑স্ত॒প্ত্বা ॥ 1 ॥
ইতি পংচমোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
Through deeper inquiry he understands knowledge as Brahman, because understanding governs sacrifice, action, and experience.


আ॒নং॒দো ব্র॒হ্মেতি॒ ব্য॑জানাত্ । আ॒নংদা॒দ্ধ্যে॑ব খল্বি॒মানি॒ ভূতা॑নি॒ জাযং॑তে । আ॒নং॒দেন॒ জাতা॑নি॒ জীবং॑তি । আ॒নং॒দং প্রযং॑ত্য॒ভিসং​বিঁ॑শং॒তীতি॑ । সৈষা ভা᳚র্গ॒বী বা॑রু॒ণী বি॒দ্যা । প॒র॒মে ব্যো॑ম॒ন্প্রতি॑ষ্ঠিতা । স য এ॒বং-বেঁদ॒ প্রতি॑তিষ্ঠতি । অন্ন॑বানন্না॒দো ভ॑বতি । ম॒হান্ভ॑বতি প্র॒জযা॑ প॒শুভি॑র্ব্রহ্মবর্চ॒সেন॑ । ম॒হান্কী॒র্ত্যা ॥ 1 ॥
ইতি ষষ্ঠোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
Through final inquiry he understands bliss as Brahman, because beings arise from bliss, live by bliss, and return to bliss.


অন্নং॒ ন নিং॑দ্যাত্ । তদ্ব্র॒তম্ । প্রা॒ণো বা অন্নম্᳚ । শরী॑রমন্না॒দম্ । প্রা॒ণে শরী॑রং॒ প্রতি॑ষ্ঠিতম্ । শরী॑রে প্রা॒ণঃ প্রতি॑ষ্ঠিতঃ । তদে॒তদন্ন॒মন্নে॒ প্রতি॑ষ্ঠিতম্ । স য এ॒তদন্ন॒মন্নে॒ প্রতি॑ষ্ঠিতং॒-বেঁদ॒ প্রতি॑তিষ্ঠতি । অন্ন॑বানন্না॒দো ভ॑বতি । ম॒হান্ভ॑বতি প্র॒জযা॑ প॒শুভি॑র্ব্রহ্মবর্চ॒সেন॑ । ম॒হান্কী॒র্ত্যা ॥ 1 ॥
ইতি সপ্তমোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
The teaching declares that food should not be despised, for food and prana are mutually established.


অন্নং॒ ন পরি॑চক্ষীত । তদ্ব্র॒তম্ । আপো॒ বা অন্নম্᳚ । জ্যোতি॑রন্না॒দম্ । অ॒প্সু জ্যোতিঃ॒ প্রতি॑ষ্ঠিতম্ । জ্যোতি॒ষ্যাপঃ॒ প্রতি॑ষ্ঠিতাঃ । তদে॒তদন্ন॒মন্নে॒ প্রতি॑ষ্ঠিতম্ । স য এ॒তদন্ন॒মন্নে॒ প্রতি॑ষ্ঠিতং॒-বেঁদ॒ প্রতি॑তিষ্ঠতি । অন্ন॑বানন্না॒দো ভ॑বতি । মহা॒ন্ভ॑বতি প্র॒জযা॑ প॒শুভি॑র্ব্রহ্মবর্চ॒সেন॑ । ম॒হান্কী॒র্ত্যা ॥ 1 ॥
ইত্যষ্টমোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
Food should not be rejected; water and light, earth and space, and their mutual relation are contemplated as sacred support.


অন্নং॑ ব॒হু কু॑র্বীত । তদ্ব্র॒তম্ । পৃ॒থি॒বী বা অন্নম্᳚ । আ॒কা॒শো᳚ঽন্না॒দঃ । পৃ॒থি॒ব্যামা॑কা॒শঃ প্রতি॑ষ্ঠিতঃ । আ॒কা॒শে পৃ॑থি॒বী প্রতি॑ষ্ঠিতা । তদে॒তদন্ন॒মন্নে॒ প্রতি॑ষ্ঠিতম্ । স য এ॒তদন্ন॒মন্নে॒ প্রতি॑ষ্ঠিতং॒-বেঁদ॒ প্রতি॑তিষ্ঠতি । অন্ন॑বানন্না॒দো ভ॑বতি । ম॒হান্ভ॑বতি প্র॒জযা॑ প॒শুভি॑র্ব্রহ্মবর্চ॒সেন॑ । ম॒হান্কী॒র্ত্যা ॥ 1 ॥
ইতি নবমোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
Food should be increased; earth and space are contemplated as the stabilizing and abundant field of nourishment.


ন কংচন বসতৌ প্রত্যা॑চক্ষী॒ত । তদ্ব্র॒তম্ । তস্মাদ্যযা কযা চ বিধযা বহ্ব॑ন্নং প্রা॒প্নুযাত্ । অরাধ্যস্মা অন্নমি॑ত্যাচ॒ক্ষতে । এতদ্বৈ মুখতো᳚ঽন্নগ্​ম্ রা॒দ্ধম্ । মুখতোঽস্মা অ॑ন্নগ্​ম্ রা॒ধ্যতে । এতদ্বৈ মধ্যতো᳚ঽন্নগ্​ম্ রা॒দ্ধম্ । মধ্যতোঽস্মা অ॑ন্নগ্​ম্ রা॒ধ্যতে । এতদ্বা অংততো᳚ঽন্নগ্​ম্ রা॒দ্ধম্ । অংততোঽস্মা অ॑ন্নগ্​ম্ রা॒ধ্যতে ॥ 1 ॥
য এ॑বং-বেঁ॒দ । ক্ষেম ই॑তি বা॒চি । যোগক্ষেম ইতি প্রা॑ণাপা॒নযোঃ । কর্মে॑তি হ॒স্তযোঃ । গতিরি॑তি পা॒দযোঃ । বিমুক্তিরি॑তি পা॒যৌ । ইতি মানুষী᳚স্সমা॒জ্ঞাঃ । অথ দৈ॒বীঃ । তৃপ্তিরি॑তি বৃ॒ষ্টৌ । বলমি॑তি বি॒দ্যুতি ॥ 2 ॥
যশ ই॑তি প॒শুষু । জ্যোতিরিতি ন॑ক্ষত্রে॒ষু । প্রজাতিরমৃতমানংদ ই॑ত্যুপ॒স্থে । সর্বমি॑ত্যাকা॒শে । তত্প্রতিষ্ঠেত্যু॑পাসী॒ত । প্রতিষ্ঠা॑বান্ভ॒বতি । তন্মহ ইত্যু॑পাসী॒ত । ম॑হান্ভ॒বতি । তন্মন ইত্যু॑পাসী॒ত । মান॑বান্ভ॒বতি ॥ 3 ॥
তন্নম ইত্যু॑পাসী॒ত । নম্যংতে᳚ঽস্মৈ কা॒মাঃ । তদ্ব্রহ্মেত্যু॑পাসী॒ত । ব্রহ্ম॑বান্ভ॒বতি । তদ্ব্রহ্মণঃ পরিমর ইত্যু॑পাসী॒ত । পর্যেণং ম্রিযংতে দ্বিষংত॑স্সপ॒ত্নাঃ । পরি যে᳚ঽপ্রিযা᳚ ভ্রাতৃ॒ব্যাঃ । স যশ্চা॑যং পু॒রুষে । যশ্চাসা॑বাদি॒ত্যে । স একঃ॑ ॥ 4 ॥
স য॑ এবং॒-বিঁত্ । অস্মাং​ল্লোঁ॑কাত্প্রে॒ত্য । এতমন্নময-মাত্মানমুপ॑সংক্র॒ম্য । এতং প্রাণময-মাত্মানমুপ॑সংক্র॒ম্য । এতং মনোময-মাত্মানমুপ॑সংক্র॒ম্য । এতং-বিঁজ্ঞানময-মাত্মানমুপ॑সংক্র॒ম্য । এতমানংদময-মাত্মানমুপ॑সংক্র॒ম্য । ইমাং​ল্লোঁকান্কামান্নী -কামরূপ্য॑নু-সং॒চরন্ন্ । এতথ্সাম গা॑যন্না॒স্তে । হা(3) বু॒ হা(3) বু॒ হা(3) বু॑ ॥ 5 ॥
অ॒হমন্ন-ম॒হমন্ন-ম॒হমন্নম্ । অ॒হমন্না॒দো(3)ঽ॒হমন্না॒দো(3)ঽ॒হমন্না॒দঃ । অ॒হগ্গ্ শ্লোক॒কৃদ॒হগ্গ্ শ্লোক॒কৃদ॒হগ্গ্ শ্লোক॒কৃত্ । অ॒হমস্মি প্রথমজা ঋতা(3) স্য॒ । পূর্বং দেবেভ্যো অমৃতস্য না(3) ভা॒যি॒ । যো মা দদাতি স ইদেব মা(3) বাঃ॒ । অ॒হমন্ন॒-মন্ন॑-ম॒দংত॒মা(3) দ্মি॒ । অহং॒-বিঁশ্বং॒ ভুব॑ন॒-মভ্য॑ভ॒বাম্ । সুব॒র্ন জ্যোতীঃ᳚ । য এ॒বং-বেঁদ॑ । ইত্যু॑প॒নিষ॑ত্ ॥ 6 ॥
ইতি দশমোঽনুবাকঃ ॥

Translation (ভাবার্থ):
Hospitality is commanded: do not turn away one who comes for food, recognize food in the powers of body and cosmos, and realize the unity expressed by 'I am food, I am the eater of food, I am the maker of the hymn.'


ওং স॒হ না॑ববতু । স॒হ নৌ॑ ভুনক্তু । স॒হ বী॒র্যং॑ করবাবহৈ । তে॒জ॒স্বিনা॒বধী॑তমস্তু॒ মা বি॑দ্বিষা॒বহৈ᳚ । ওং শাংতিঃ॒ শাংতিঃ॒ শাংতিঃ॑ ॥

Translation (ভাবার্থ):
The closing peace prayer again asks that teacher and student be protected, nourished, strengthened, made radiant in study, and free from hostility.


॥ হরিঃ॑ ওম্ ॥
॥ শ্রী কৃষ্ণার্পণমস্তু ॥

Translation (ভাবার্থ):
The traditional closing offers the recitation to Hari and Sri Krishna.




Browse Related Categories: