Gujarati

Bhartruhari Sataka Trisati – Neeti Satakam – Gujarati

0 Comments 24 December 2014

PDFLarge PDFMultimediaMeaning

View this in:
English Devanagari Telugu Tamil Kannada Malayalam Gujarati Oriya Bengali |

 

રચન: ભર્તૃહરિ

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નાનન્તચિન્માત્રમૂર્તયે |
સ્વાનુભૂત્યેકમાનાય નમઃ શાન્તાય તેજસે || 1.1 ||

બોદ્ધારો મત્સરગ્રસ્તાઃ
પ્રભવઃ સ્મયદૂષિતાઃ |
અબોધોપહતાઃ ચાન્યે
જીર્ણમ અઙ્ગે સુભાષિતમ || 1.2 ||

અજ્ઞઃ સુખમ આરાધ્યઃ
સુખતરમ આરાધ્યતે વિશેષજ્ઞઃ |
જ્ઞાનલવદુર્વિદગ્ધં
બ્રહ્માપિ તં નરં ન રઞ્જયતિ || 1.3 ||

પ્રસહ્ય મણિમ ઉદ્ધરેન્મકરવક્ત્રદંષ્ટ્રાન્તરાત
સમુદ્રમ અપિ સન્તરેત્પ્રચલદૂર્મિમાલાકુલમ |
ભુજઙ્ગમ અપિ કોપિતં શિરસિ પુષ્પવદ્ધારયેત
ન તુ પ્રતિનિવિષ્ટમૂ‌ઋખજનચિત્તમ આરાધયેથ || 1.4 ||

લભેત સિકતાસુ તૈલમ અપિ યત્નતઃ પીડયન
પિબેચ્ચ મૃગતૃષ્ણિકાસુ સલિલં પિપાસાર્દિતઃ |
ક્વચિદપિ પર્યટન્શશવિષાણમ આસાદયેત
ન તુ પ્રતિનિવિષ્ટમૂર્ખચિત્તમ આરાધયેથ || 1.5 ||

વ્યાલં બાલમૃણાલતન્તુભિરસૌ રોદ્ધું સમુજ્જૃમ્ભતે
છેત્તું વજ્રમણિં શિરીષકુસુમપ્રાન્તેન સન્નહ્યતિ |
માધુર્યં મધુબિન્દુના રચયિતું ક્ષારામુધેરીહતે
નેતું વાઞ્છન્તિ યઃ ખલાન્પથિ સતાં સૂક્તૈઃ સુધાસ્યન્દિભિઃ || 1.6 ||

સ્વાયત્તમ એકાન્તગુણં વિધાત્રા
વિનિર્મિતં છાદનમ અજ્ઞતાયાઃ |
વિશેષા‌અતઃ સર્વવિદાં સમાજે
વિભૂષણં મૌનમ અપણ્ડિતાનામ || 1.7 ||

યદા કિઞ્ચિજ્જ્ઞો‌உહં દ્વિપ ઇવ મદાન્ધઃ સમભવં
તદા સર્વજ્ઞો‌உસ્મીત્યભવદવલિપ્તં મમ મનઃ
યદા કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિદ્બુધજનસકાશાદવગતં
તદા મૂર્ખો‌உસ્મીતિ જ્વર ઇવ મદો મે વ્યપગતઃ || 1.8 ||

કૃમિકુલચિત્તં લાલાક્લિન્નં વિગન્ધિજુગુપ્સિતં
નિરુપમરસં પ્રીત્યા ખાદન્નરાસ્થિ નિરામિષમ |
સુરપતિમ અપિ શ્વા પાર્શ્વસ્થં વિલોક્ય ન શઙ્કતે
ન હિ ગણયતિ ક્ષુદ્રો જન્તુઃ પરિગ્રહફલ્ગુતામ || 1.9 ||

શિરઃ શાર્વં સ્વર્ગાત્પશુપતિશિરસ્તઃ ક્ષિતિધરં
મ્હીધ્રાદુત્તુઙ્ગાદવનિમ અવનેશ્ચાપિ જલધિમ |
અધો‌உધો ગઙ્ગેયં પદમ ઉપગતા સ્તોકમ
અથવાવિવેકભ્રષ્ટાનાં ભવતિ વિનિપાતઃ શતમુખઃ || 1.10 ||

શક્યો વારયિતું જલેન હુતભુક્ચ્છત્રેણ સૂર્યાતપો
નાગેન્દ્રો નિશિતાગ્કુશેન સમદો દણ્ડેન ગોગર્દભૌ |
વ્યાધિર્ભેષજસઙ્ગ્રહૈશ્ચ વિવિધૈર્મન્ત્રપ્રયોગૈર્વિષં
સર્વસ્યૌષધમ અસ્તિ શાસ્ત્રવિહિતં મૂર્ખસ્ય નસ્ત્યૌષધિમ || 1.11 ||

સાહિત્યસઙ્ગીતકલાવિહીનઃ
સાક્ષાત્પશુઃ પુચ્છવિષાણહીનઃ |
તૃણં ન ખાદન્નપિ જીવમાનસ
તદ્ભાગધેયં પરમં પશૂનામ || 1.12 ||

યેષાં ન વિદ્યા ન તપો ન દાનં
જ્ઞાનં ન શીલં ન ગુણો ન ધર્મઃ |
તે મર્ત્યલોકે ભુવિ ભારભૂતા
મનુષ્યરૂપેણ મૃગાશ્ચરન્તિ || 1.13 ||

વરં પર્વતદુર્ગેષુ
ભ્રાન્તં વનચરૈઃ સહ
ન મૂર્ખજનસમ્પર્કઃ
સુરેન્દ્રભવનેષ્વપિ || 1.14 ||

શાસ્ત્રોપસ્કૃતશબ્દસુન્દરગિરઃ શિષ્યપ્રદેયાગમા
વિખ્યાતાઃ કવયો વસન્તિ વિષયે યસ્ય પ્રભોર્નિર્ધનાઃ |
તજ્જાડ્યં વસુધાદિપસ્ય કવયસ્ત્વર્થં વિનાપીશ્વરાઃ
કુત્સ્યાઃ સ્યુઃ કુપરીક્ષકા હિ મણયો યૈરર્ઘતઃ પાતિતાઃ || 1.15 ||

હર્તુર્યાતિ ન ગોચરં કિમ અપિ શં પુષ્ણાતિ યત્સર્વદા‌உપ્ય
અર્થિભ્યઃ પ્રતિપાદ્યમાનમ અનિશં પ્રાપ્નોતિ વૃદ્ધિં પરામ |
કલ્પાન્તેષ્વપિ ન પ્રયાતિ નિધનં વિદ્યાખ્યમ અન્તર્ધનં
યેષાં તાન્પ્રતિ માનમ ઉજ્ઝત નૃપાઃ કસ્તૈઃ સહ સ્પર્ધતે || 1.16 ||

અધિગતપરમાર્થાન્પણ્ડિતાન્માવમંસ્થાસ
તૃણમ ઇવ લઘુ લક્ષ્મીર્નૈવ તાન્સંરુણદ્ધિ |
અભિનવમદલેખાશ્યામગણ્ડસ્થલાનાં
ન ભવતિ બિસતન્તુર્વારણં વારણાનામ || 1.17 ||

અમ્ભોજિનીવનવિહારવિલાસમ એવ
હંસસ્ય હન્તિ નિતરાં કુપિતો વિધાતા |
ન ત્વસ્ય દુગ્ધજલભેદવિધૌ પ્રસિદ્ધાં
વૈદગ્ધીકીર્તિમ અપહર્તુમ અસૌ સમર્થઃ || 1.18 ||

કેયૂરાણિ ન ભૂષયન્તિ પુરુષં હારા ન ચન્દ્રોજ્જ્વલા
ન સ્નાનં ન વિલેપનં ન કુસુમં નાલઙ્કૃતા મૂર્ધજાઃ |
વાણ્યેકા સમલઙ્કરોતિ પુરુષં યા સંસ્કૃતા ધાર્યતે
ક્ષીયન્તે ખલુ ભૂષણાનિ સતતં વાગ્ભૂષણં ભૂષણમ || 1.19 ||

વિદ્યા નામ નરસ્ય રૂપમ અધિકં પ્રચ્છન્નગુપ્તં ધનં
વિદ્યા ભોગકરી યશઃસુખકરી વિદ્યા ગુરૂણાં ગુરુઃ |
વિદ્યા બન્ધુજનો વિદેશગમને વિદ્યા પરા દેવતા
વિદ્યા રાજસુ પૂજ્યતે ન તુ ધનં વિદ્યાવિહીનઃ પશુઃ || 1.20 ||

ક્ષાન્તિશ્ચેત્કવચેન કિં કિમ અરિભિઃ ક્રોધો‌உસ્તિ ચેદ્દેહિનાં
જ્ઞાતિશ્ચેદનલેન કિં યદિ સુહૃદ્દિવ્યૌષધં કિં ફલમ |
કિં સર્પૈર્યદિ દુર્જનાઃ કિમ ઉ ધનૈર્વિદ્યા‌உનવદ્યા યદિ
વ્રીડા ચેત્કિમ ઉ ભૂષણૈઃ સુકવિતા યદ્યસ્તિ રાજ્યેન કિમ || 1.21 ||

દાક્ષિણ્યં સ્વજને દયા પરિજને શાઠ્યં સદા દુર્જને
પ્રીતિઃ સાધુજને નયો નૃપજને વિદ્વજ્જને ચાર્જવમ |
શૌર્યં શત્રુજને ક્ષમા ગુરુજને કાન્તાજને ધૃષ્ટતા
યે ચૈવં પુરુષાઃ કલાસુ કુશલાસ્તેષ્વેવ લોકસ્થિતિઃ || 1.22 ||

જાડ્યં ધિયો હરતિ સિઞ્ચતિ વાચિ સત્યં
માનોન્નતિં દિશતિ પાપમ અપાકરોતિ |
ચેતઃ પ્રસાદયતિ દિક્ષુ તનોતિ કીર્તિં
સત્સઙ્ગતિઃ કથય કિં ન કરોતિ પુંસામ || 1.23 ||

જયન્તિ તે સુકૃતિનો
રસસિદ્ધાઃ કવીશ્વરાઃ |
નાસ્તિ યેષાં યશઃકાયે
જરામરણજં ભયમ || 1.24 ||

સૂનુઃ સચ્ચરિતઃ સતી પ્રિયતમા સ્વામી પ્રસાદોન્મુખઃ
સ્નિગ્ધં મિત્રમ અવઞ્ચકઃ પરિજનો નિઃક્લેશલેશં મનઃ |
આકારો રુચિરઃ સ્થિરશ્ચ વિભવો વિદ્યાવદાતં મુખં
તુષ્ટે વિષ્ટપકષ્ટહારિણિ હરૌ સમ્પ્રાપ્યતે દેહિના || 1.25 ||

પ્રાણાઘાતાન્નિવૃત્તિઃ પરધનહરણે સંયમઃ સત્યવાક્યં
કાલે શક્ત્યા પ્રદાનં યુવતિજનકથામૂકભાવઃ પરેષામ |
તૃષ્ણાસ્રોતો વિભઙ્ગો ગુરુષુ ચ વિનયઃ સર્વભૂતાનુકમ્પા
સામાન્યઃ સર્વશાસ્ત્રેષ્વનુપહતવિધિઃ શ્રેયસામ એષ પન્થાઃ || 1.26 ||

પ્રારભ્યતે ન ખલુ વિઘ્નભયેન નીચૈઃ
પ્રારભ્ય વિઘ્નવિહતા વિરમન્તિ મધ્યાઃ |
વિઘ્નૈઃ પુનઃ પુનરપિ પ્રતિહન્યમાનાઃ
પ્રારબ્ધમ ઉત્તમજના ન પરિત્યજન્તિ || 1.27 ||

અસન્તો નાભ્યર્થ્યાઃ સુહૃદપિ ન યાચ્યઃ કૃશધનઃ
પ્રિયા ન્યાય્યા વૃત્તિર્મલિનમ અસુભઙ્ગે‌உપ્યસુકરમ |
વિપદ્યુચ્ચૈઃ સ્થેયં પદમ અનુવિધેયં ચ મહતાં
સતાં કેનોદ્દિષ્ટં વિષમમ અસિધારાવ્રતમ ઇદમ || 1.28 ||

ક્ષુત્ક્ષામો‌உપિ જરાકૃશો‌உપિ શિથિલપ્રાણો‌உપિ કષ્ટાં દશામ
આપન્નો‌உપિ વિપન્નદીધિતિરિતિ પ્રાણેષુ નશ્યત્સ્વપિ |
મત્તેભેન્દ્રવિભિન્નકુમ્ભપિશિતગ્રાસૈકબદ્ધસ્પૃહઃ
કિં જીર્ણં તૃણમ અત્તિ માનમહતામ અગ્રેસરઃ કેસરી || 1.29 ||

સ્વલ્પસ્નાયુવસાવશેષમલિનં નિર્માંસમ અપ્યસ્થિ ગોઃ
શ્વા લબ્ધ્વા પરિતોષમ એતિ ન તુ તત્તસ્ય ક્ષુધાશાન્તયે |
સિંહો જમ્બુકમ અઙ્કમ આગતમ અપિ ત્યક્ત્વા નિહન્તિ દ્વિપં
સર્વઃ કૃચ્છ્રગતો‌உપિ વાઞ્છન્તિ જનઃ સત્ત્વાનુરૂપં ફલમ || 1.30 ||

લાઙ્ગૂલચાલનમ અધશ્ચરણાવપાતં
ભૂમૌ નિપત્ય વદનોદરદર્શનં ચ |
શ્વા પિણ્ડદસ્ય કુરુતે ગજપુઙ્ગવસ્તુ
ધીરં વિલોકયતિ ચાટુશતૈશ્ચ ભુઙ્ક્તે || 1.31 ||

પરિવર્તિનિ સંસારે
મૃતઃ કો વા ન જાયતે |
સ જાતો યેન જાતેન
યાતિ વંશઃ સમુન્નતિમ || 1.32 ||

કુસુમસ્તવકસ્યેવ
દ્વયી વૃત્તિર્મનસ્વિનઃ |
મૂર્ધ્નિ વા સર્વલોકસ્ય
શીર્યતે વન એવ વા || 1.33 ||

સન્ત્યન્યે‌உપિ બૃહસ્પતિપ્રભૃતયઃ સમ્ભાવિતાઃ પઞ્ચષાસ
તાન્પ્રત્યેષ વિશેષવિક્રમરુચી રાહુર્ન વૈરાયતે |
દ્વાવેવ ગ્રસતે દિવાકરનિશાપ્રાણેશ્વરૌ ભાસ્કરૌ
ભ્રાતઃ પર્વણિ પશ્ય દાનવપતિઃ શીર્ષાવશેષાકૃતિઃ || 1.34 ||

વહતિ ભુવનશ્રેણિં શેષઃ ફણાફલકસ્થિતાં
કમઠપતિના મધ્યેપૃષ્ઠં સદા સ ચ ધાર્યતે |
તમ અપિ કુરુતે ક્રોડાધીનં પયોધિરનાદરાદ
અહહ મહતાં નિઃસીમાનશ્ચરિત્રવિભૂતયઃ || 1.35 ||

વરં પક્ષચ્છેદઃ સમદમઘવન્મુક્તકુલિશપ્રહારૈર
ઉદ્ગચ્છદ્બહુલદહનોદ્ગારગુરુભિઃ |
તુષારાદ્રેઃ સૂનોરહહ પિતરિ ક્લેશવિવશે
ન ચાસૌ સમ્પાતઃ પયસિ પયસાં પત્યુરુચિતઃ || 1.36 ||

સિંહઃ શિશુરપિ નિપતતિ
મદમલિનકપોલભિત્તિષુ ગજેષુ |
પ્રકૃતિરિયં સત્ત્વવતાં
ન ખલુ વયસ્તેજસો હેતુઃ || 1.37 ||

જાતિર્યાતુ રસાતલં ગુણગણૈસ્તત્રાપ્યધો ગમ્યતાં
શીલં શૈલતટાત્પતત્વભિજનઃ સન્દહ્યતાં વહ્નિના |
શૌર્યે વૈરિણિ વજ્રમ આશુ નિપતત્વર્થો‌உસ્તુ નઃ કેવલં
યેનૈકેન વિના ગુણસ્તૃણલવપ્રાયાઃ સમસ્તા ઇમે || 1.38 ||

ધનમ અર્જય કાકુત્સ્થ
ધનમૂલમ ઇદં જગત |
અન્તરં નાભિજાનામિ
નિર્ધનસ્ય મૃતસ્ય ચ || 1.39 ||

તાનીન્દ્રિયાણ્યવિકલાનિ તદેવ નામ
સા બુદ્ધિરપ્રતિહતા વચનં તદેવ |
અર્થોષ્મણા વિરહિતઃ પુરુષઃ ક્ષણેન
સો‌உપ્યન્ય એવ ભવતીતિ વિચિત્રમ એતથ || 1.40 ||

યસ્યાસ્તિ વિત્તં સ નરઃ કુલીનઃ
સ પણ્ડિતઃ સ શ્રુતવાન્ગુણજ્ઞઃ |
સ એવ વક્તા સ ચ દર્શનીયઃ
સર્વે ગુણાઃ કાઞ્ચનમ આશ્રયન્તિ || 1.41 ||

દૌર્મન્ત્ર્યાન્નૃપતિર્વિનશ્યતિ યતિઃ સઙ્ગાત્સુતો લાલનાત
વિપ્રો‌உનધ્યયનાત્કુલં કુતનયાચ્છીલં ખલોપાસનાત |
હ્રીર્મદ્યાદનવેક્ષણાદપિ કૃષિઃ સ્નેહઃ પ્રવાસાશ્રયાન
મૈત્રી ચાપ્રણયાત્સમૃદ્ધિરનયાત્ત્યાગપ્રમાદાદ્ધનમ || 1.42 ||

દાનં ભોગો નાશસ્તિસ્રો
ગતયો ભવન્તિ વિત્તસ્ય |
યો ન દદાતિ ન ભુઙ્ક્તે
તસ્ય તૃતીયા ગતિર્ભવતિ || 1.43 ||

મણિઃ શાણોલ્લીઢઃ સમરવિજયી હેતિદલિતો
મદક્ષીણો નાગઃ શરદિ સરિતઃ શ્યાનપુલિનાઃ |
કલાશેષશ્ચન્દ્રઃ સુરતમૃદિતા બાલવનિતા
તન્નિમ્ના શોભન્તે ગલિતવિભવાશ્ચાર્થિષુ નરાઃ || 1.44 ||

પરિક્ષીણઃ કશ્ચિત્સ્પૃહયતિ યવાનાં પ્રસૃતયે
સ પશ્ચાત્સમ્પૂર્ણઃ કલયતિ ધરિત્રીં તૃણસમામ |
અતશ્ચાનૈકાન્ત્યાદ્ગુરુલઘુતયા‌உર્થેષુ ધનિનામ
અવસ્થા વસ્તૂનિ પ્રથયતિ ચ સઙ્કોચયતિ ચ || 1.45 ||

રાજન્દુધુક્ષસિ યદિ ક્ષિતિધેનુમ એતાં
તેનાદ્ય વત્સમ ઇવ લોકમ અમું પુષાણ
તસ્મિંશ્ચ સમ્યગનિશં પરિપોષ્યમાણે
નાનાફલૈઃ ફલતિ કલ્પલતેવ ભૂમિઃ || 1.46 ||

સત્યાનૃતા ચ પરુષા પ્રિયવાદિની ચ
હિંસ્રા દયાલુરપિ ચાર્થપરા વદાન્યા |
નિત્યવ્યયા પ્રચુરનિત્યધનાગમા ચ
વારાઙ્ગનેવ નૃપનીતિરનેકરૂપા || 1.47 ||

આજ્ઞા કીર્તિઃ પાલનં બ્રાહ્મણાનાં
દાનં ભોગો મિત્રસંરક્ષણં ચ
યેષામ એતે ષડ્ગુણા ન પ્રવૃત્તાઃ
કો‌உર્થસ્તેષાં પાર્થિવોપાશ્રયેણ || 1.48 ||

યદ્ધાત્રા નિજભાલપટ્ટલિખિતં સ્તોકં મહદ્વા ધનં
તત્પ્રાપ્નોતિ મરુસ્થલે‌உપિ નિતરાં મેરૌ તતો નાધિકમ |
તદ્ધીરો ભવ વિત્તવત્સુ કૃપણાં વૃત્તિં વૃથા સા કૃથાઃ
કૂપે પશ્ય પયોનિધાવપિ ઘટો ગૃહ્ણાતિ તુલ્યં જલમ || 1.49 ||

ત્વમ એવ ચાતકાધારો‌உ
સીતિ કેષાં ન ગોચરઃ |
કિમ અમ્ભોદવરાસ્માકં
કાર્પણ્યોક્તં પ્રતીક્ષસે || 1.50 ||

રે રે ચાતક સાવધાનમનસા મિત્ર ક્ષણં શ્રૂયતામ
અમ્ભોદા બહવો વસન્તિ ગગને સર્વે‌உપિ નૈતાદૃશાઃ |
કેચિદ્વૃષ્ટિભિરાર્દ્રયન્તિ વસુધાં ગર્જન્તિ કેચિદ્વૃથા
યં યં પશ્યસિ તસ્ય તસ્ય પુરતો મા બ્રૂહિ દીનં વચઃ || 1.51 ||

અકરુણત્વમ અકારણવિગ્રહઃ
પરધને પરયોષિતિ ચ સ્પૃહા |
સુજનબન્ધુજનેષ્વસહિષ્ણુતા
પ્રકૃતિસિદ્ધમ ઇદં હિ દુરાત્મનામ || 1.52 ||

દુર્જનઃ પરિહર્તવ્યો
વિદ્યયા‌உલકૃતો‌உપિ સન |
મણિના ભૂષિતઃ સર્પઃ
કિમ અસૌ ન ભયઙ્કરઃ || 1.53 ||

જાડ્યં હ્રીમતિ ગણ્યતે વ્રતરુચૌ દમ્ભઃ શુચૌ કૈતવં
શૂરે નિર્ઘૃણતા મુનૌ વિમતિતા દૈન્યં પ્રિયાલાપિનિ |
તેજસ્વિન્યવલિપ્તતા મુખરતા વક્તર્યશક્તિઃ સ્થિરે
તત્કો નામ ગુણો ભવેત્સ ગુણિનાં યો દુર્જનૈર્નાઙ્કિતઃ || 1.54 ||

લોભશ્ચેદગુણેન કિં પિશુનતા યદ્યસ્તિ કિં પાતકૈઃ
સત્યં ચેત્તપસા ચ કિં શુચિ મનો યદ્યસ્તિ તીર્થેન કિમ |
સૌજન્યં યદિ કિં ગુણૈઃ સુમહિમા યદ્યસ્તિ કિં મણ્ડનૈઃ
સદ્વિદ્યા યદિ કિં ધનૈરપયશો યદ્યસ્તિ કિં મૃત્યુના || 1.55 ||

શશી દિવસધૂસરો ગલિતયૌવના કામિની
સરો વિગતવારિજં મુખમ અનક્ષરં સ્વાકૃતેઃ |
પ્રભુર્ધનપરાયણઃ સતતદુર્ગતઃ સજ્જનો
નૃપાઙ્ગણગતઃ ખલો મનસિ સપ્ત શલ્યાનિ મે || 1.56 ||

ન કશ્ચિચ્ચણ્ડકોપાનામ
આત્મીયો નામ ભૂભુજામ |
હોતારમ અપિ જુહ્વાનં
સ્પૃષ્ટો વહતિ પાવકઃ || 1.57 ||

મૌનોઉમ્‌ઊકઃ પ્રવચનપટુર્બાટુલો જલ્પકો વા
ધૃષ્ટઃ પાર્શ્વે વસતિ ચ સદા દૂરતશ્ચાપ્રગલ્ભઃ |
ક્ષાન્ત્યા ભીરુર્યદિ ન સહતે પ્રાયશો નાભિજાતઃ
સેવાધર્મઃ પરમગહનો યોગિનામ અપ્યગમ્યઃ || 1.58 ||

ઉદ્ભાસિતાખિલખલસ્ય વિશૃઙ્ખલસ્ય
પ્રાગ્જાતવિસ્તૃતનિજાધમકર્મવૃત્તેઃ |
દૈવાદવાપ્તવિભવસ્ય ગુણદ્વિષો‌உસ્ય
નીચસ્ય ગોચરગતૈઃ સુખમ આપ્યતે || 1.59 ||

આરમ્ભગુર્વી ક્ષયિણી ક્રમેણ
લઘ્વી પુરા વૃદ્ધિમતી ચ પશ્ચાત |
દિનસ્ય પૂર્વાર્ધપરાર્ધભિન્ના
છાયેવ મૈત્રી ખલસજ્જનાનામ || 1.60 ||

મૃગમીનસજ્જનાનાં તૃણજલસન્તોષવિહિતવૃત્તીનામ |
લુબ્ધકધીવરપિશુના નિષ્કારણવૈરિણો જગતિ || 1.61 ||

વાઞ્છા સજ્જનસઙ્ગમે પરગુણે પ્રીતિર્ગુરૌ નમ્રતા
વિદ્યાયાં વ્યસનં સ્વયોષિતિ રતિર્લોકાપવાદાદ્ભયમ |
ભક્તિઃ શૂલિનિ શક્તિરાત્મદમને સંસર્ગમુક્તિઃ ખલે
યેષ્વેતે નિવસન્તિ નિર્મલગુણાસ્તેભ્યો નરેભ્યો નમઃ || 1.62 ||

વિપદિ ધૈર્યમ અથાભ્યુદયે ક્ષમા
સદસિ વાક્યપટુતા યુધિ વિક્રમઃ |
યશસિ ચાભિરુચિર્વ્યસનં શ્રુતૌ
પ્રકૃતિસિદ્ધમ ઇદં હિ મહાત્મનામ || 1.63 ||

પ્રદાનં પ્રચ્છન્નં ગૃહમ ઉપગતે સમ્ભ્રમવિધિઃ
પ્રિયં કૃત્વા મૌનં સદસિ કથનં ચાપ્યુપકૃતેઃ |
અનુત્સેકો લક્ષ્મ્યામ અનભિભવગન્ધાઃ પરકથાઃ
સતાં કેનોદ્દિષ્ટં વિષમમ અસિધારાવ્રતમ ઇદમ || 1.64 ||

કરે શ્લાઘ્યસ્ત્યાગઃ શિરસિ ગુરુપાદપ્રણયિતા
મુખે સત્યા વાણી વિજયિ ભુજયોર્વીર્યમ અતુલમ |
હૃદિ સ્વચ્છા વૃત્તિઃ શ્રુતિમ અધિગતં ચ શ્રવણયોર
વિનાપ્યૈશ્વર્યેણ પ્રકૃતિમહતાં મણ્ડનમ ઇદમ || 1.65 ||

સમ્પત્સુ મહતાં ચિત્તં
ભવત્યુત્પલકોઉમ્‌અલમ |આપત્સુ ચ મહાશૈલશિલા
સઙ્ઘાતકર્કશમ || 1.66 ||

સન્તપ્તાયસિ સંસ્થિતસ્ય પયસો નામાપિ ન જ્ઞાયતે
મુક્તાકારતયા તદેવ નલિનીપત્રસ્થિતં રાજતે |
સ્વાત્યાં સાગરશુક્તિમધ્યપતિતં તન્મૌક્તિકં જાયતે
પ્રાયેણાધમમધ્યમોત્તમગુણઃ સંસર્ગતો જાયતે || 1.67 ||

પ્રીણાતિ યઃ સુચરિતૈઃ પિતરં સ પુત્રો
યદ્ભર્તુરેવ હિતમ ઇચ્છતિ તત્કલત્રમ |
તન્મિત્રમ આપદિ સુખે ચ સમક્રિયં યદ
એતત્ત્રયં જગતિ પુણ્યકૃતો લભન્તે || 1.68 ||

એકો દેવઃ કેશવો વા શિવો વા
હ્યેકં મિત્રં ભૂપતિર્વા યતિર્વા |
એકો વાસઃ પત્તને વા વને વા
હ્યેકા ભાર્યા સુન્દરી વા દરી વા || 1.69 ||

નમ્રત્વેનોન્નમન્તઃ પરગુણકથનૈઃ સ્વાન્ગુણાન્ખ્યાપયન્તઃ
સ્વાર્થાન્સમ્પાદયન્તો વિતતપૃથુતરારમ્ભયત્નાઃ પરાર્થે |
ક્ષાન્ત્યૈવાક્ષેપરુક્ષાક્ષરમુખરમુખાન્દુર્જનાન્દૂષયન્તઃ
સન્તઃ સાશ્ચર્યચર્યા જગતિ બહુમતાઃ કસ્ય નાભ્યર્ચનીયાઃ || 1.70 ||

ભવન્તિ નમ્રાસ્તરવઃ ફલોદ્ગમૈર
નવામ્બુભિર્દૂરાવલમ્બિનો ઘનાઃ |
અનુદ્ધતાઃ સત્પુરુષાઃ સમૃદ્ધિભિઃ
સ્વભાવ એષ પરોપકારિણામ || 1.71 ||

શ્રોત્રં શ્રુતેનૈવ ન કુણ્ડલેન
દાનેન પાણિર્ન તુ કઙ્કણેન |
વિભાતિ કાયઃ કરુણપરાણાં
પરોપકારૈર્ન તુ ચન્દનેન || 1.72 ||

પાપાન્નિવારયતિ યોજયતે હિતાય
ગુહ્યં નિગૂહતિ ગુણાન્પ્રકટીકરોતિ |
આપદ્ગતં ચ ન જહાતિ દદાતિ કાલે
સન્મિત્રલક્ષણમ ઇદં પ્રવદન્તિ સન્તઃ || 1.73 ||

પદ્માકરં દિનકરો વિકચીકરોતિ
ચમ્દ્ર્પ્વોલાસયતિ કૈરવચક્રવાલમ |
નાભ્યર્થિતો જલધરો‌உપિ જલં દદાતિ
સન્તઃ સ્વયં પરહિતે વિહિતાભિયોગાઃ || 1.74 ||

એકે સત્પુરુષાઃ પરાર્થઘટકાઃ સ્વાર્થં પરિત્યજન્તિ યે
સામાન્યાસ્તુ પરાર્થમ ઉદ્યમભૃતઃ સ્વાર્થાવિરોધેન યે |
તે‌உમી માનુષરાક્ષસાઃ પરહિતં સ્વાર્થાય નિઘ્નન્તિ યે
યે તુ ઘ્નન્તિ નિરર્થકં પરહિતં તે કે ન જાનીમહે || 1.75 ||

ક્ષીરેણાત્મગતોદકાય હિ ગુણા દત્તા પુરા તે‌உખિલા
ક્ષીરોત્તાપમ અવેક્ષ્ય તેન પયસા સ્વાત્મા કૃશાનૌ હુતઃ |
ગન્તું પાવકમ ઉન્મનસ્તદભવદ્દૃષ્ટ્વા તુ મિત્રાપદં
યુક્તં તેન જલેન શામ્યતિ સતાં મૈત્રી પુનસ્ત્વીદૃશી || 1.76 ||

ઇતઃ સ્વપિતિ કેશવઃ કુલમ ઇતસ્તદીયદ્વિષામ
ઇતશ્ચ શરણાર્થિનાં શિખરિણાં ગણાઃ શેરતે |
ઇતો‌உપિ બડવાનલઃ સહ સમસ્તસંવર્તકૈ‌ઋ
અહો વિતતમ ઊર્જિતં ભરસહં સિન્ધોર્વપુઃ || 1.77 ||

તૃષ્ણાં છિન્ધિ ભજ ક્ષમાં જહિ મદં પાપે રતિં મા કૃથાઃ
સત્યં બ્રૂહ્યનુયાહિ સાધુપદવીં સેવસ્વ વિદ્વજ્જનમ |
માન્યાન્માનય વિદ્વિષો‌உપ્યનુનય પ્રખ્યાપય પ્રશ્રયં
કીર્તિં પાલય દુઃખિતે કુરુ દયામ એતત્સતાં ચેષ્ટિતમ || 1.78 ||

મનસિ વચસિ કાયે પુણ્યપીયૂષપૂર્ણાસ
ત્રિભુવનમ ઉપકારશ્રેણિભિઃ પ્રીણયન્તઃ |
પરગુણપરમાણૂન્પર્વતીકૃત્ય નિત્યં
નિજહૃદિ વિકસન્તઃ સન્ત સન્તઃ કિયન્તઃ || 1.79 ||

કિં તેન હેમગિરિણા રજતાદ્રિણા વા
યત્રાશ્રિતાશ્ચ તરવસ્તરવસ્ત એવ |
મન્યામહે મલયમ એવ યદ્‌આશ્રયેણ
કઙ્કોલનિમ્બકટુજા અપિ ચન્દનાઃ સ્યુઃ || 1.80 ||

રત્નૈર્મહાર્હૈસ્તુતુષુર્ન દેવા
ન ભેજિરે ભીમવિષેણ ભીતિમ |
સુધાં વિના ન પરયુર્વિરામં
ન નિશ્ચિતાર્થાદ્વિરમન્તિ ધીરાઃ || 1.81 ||

ક્વચિત્પૃથ્વીશય્યઃ ક્વચિદપિ ચ પરઙ્કશયનઃ
ક્વચિચ્છાકાહારઃ ક્વચિદપિ ચ શાલ્યોદનરુચિઃ |
ક્વચિત્કન્થાધારી ક્વચિદપિ ચ દિવ્યામ્બરધરો
મનસ્વી કાર્યાર્થી ન ગણયતિ દુઃખં ન ચ સુખમ || 1.82 ||

ઐશ્વર્યસ્ય વિભૂષણં સુજનતા શૌર્યસ્ય વાક્સંયમો
જ્ઞાનસ્યોપશમઃ શ્રુતસ્ય વિનયો વિત્તસ્ય પાત્રે વ્યયઃ |
અક્રોધસ્તપસઃ ક્ષમા પ્રભવિતુર્ધર્મસ્ય નિર્વાજતા
સર્વેષામ અપિ સર્વકારણમ ઇદં શીલં પરં ભૂષણમ || 1.83 ||

નિન્દન્તુ નીતિનિપુણા યદિ વા સ્તુવન્તુ
લક્ષ્મીઃ સમાવિશતુ ગચ્છતુ વા યથેષ્ઠમ |
અદ્યૈવ વા મરણમ અસ્તુ યુગાન્તરે વા
ન્યાય્યાત્પથઃ પ્રવિચલન્તિ પદં ન ધીરાઃ || 1.84 ||

ભગ્નાશસ્ય કરણ્ડપિણ્ડિતતનોર્મ્લાનેન્દ્રિયસ્ય ક્ષુધા
કૃત્વાખુર્વિવરં સ્વયં નિપતિતો નક્તં મુખે ભોગિનઃ |
તૃપ્તસ્તત્પિશિતેન સત્વરમ અસૌ તેનૈવ યાતઃ યથા
લોકાઃ પશ્યત દૈવમ એવ હિ નૃણાં વૃદ્ધૌ ક્ષયે કારણમ || 1.85 ||

આલસ્યં હિ મનુષ્યાણાં
શરીરસ્થો મહાન્રિપુઃ |
નાસ્ત્યુદ્યમસમો બન્ધુઃ
કુર્વાણો નાવસીદતિ || 1.86 ||

છિન્નો‌உપિ રોહતિ તર્ક્ષીણો‌உપ્યુપચીયતે પુનશ્ચન્દ્રઃ |
ઇતિ વિમૃશન્તઃ સન્તઃ સન્તપ્યન્તે ન દુઃખેષુ || 1.87 ||

નેતા યસ્ય બૃહસ્પતિઃ પ્રહરણં વજ્રં સુરાઃ સૈનિકાઃ
સ્વર્ગો દુર્ગમ અનુગ્રહઃ કિલ હરેરૈરાવતો વારણઃ |
ઇત્યૈશ્વર્યબલાન્વિતો‌உપિ બલભિદ્ભગ્નઃ પરૈઃ સઙ્ગરે
તદ્વ્યક્તં નનુ દૈવમ એવ શરણં ધિગ્ધિગ્વૃથા પૌરુષમ || 1.88 ||

કર્માયત્તં ફલં પુંસાં
બુદ્ધિઃ કર્માનુસારિણી |
તથાપિ સુધિયા ભાવ્યં
સુવિચાર્યૈવ કુર્વતા || 1.89 ||

ખલ્વાતો દિવસેશ્વરસ્ય કિરણૈઃ સન્તાડિતો મસ્તકે
વાઞ્છન્દેશમ અનાતપં વિધિવશાત્તાલસ્ય મૂલં ગતઃ |
તત્રાપ્યસ્ય મહાફલેન પતતા ભગ્નં સશબ્દં શિરઃ
પ્રાયો ગચ્છતિ યત્ર ભાગ્યરહિતસ્તત્રૈવ યાન્ત્યાપદઃ || 1.90 ||

રવિનિશાકરયોર્ગ્રહપીડનં
ગજભુજઙ્ગમયોરપિ બન્ધનમ |
મતિમતાં ચ વિલોક્ય દરિદ્રતાં
વિધિરહો બલવાનિતિ મે મતિઃ || 1.91 ||

સૃજતિ તાવદશેષગુણકરં
પુરુષરત્નમ અલઙ્કરણં ભુવઃ |
તદપિ તત્ક્ષણભઙ્ગિ કરોતિ
ચેદહહ કષ્ટમ અપણ્ડિતતા વિધેઃ || 1.92 ||

પત્રં નૈવ યદા કરીરવિટપે દોષો વસન્તસ્ય કિમ
નોલૂકો‌உપ્યવ‌ઓકતે યદિ દિવા સૂર્યસ્ય કિં દૂષણમ |
ધારા નૈવ પતન્તિ ચાતકમુખે મેઘસ્ય કિં દૂષણમ
યત્પૂર્વં વિધિના લલાટલિખિતં તન્માર્જિતું કઃ ક્ષમઃ || 1.93 ||

નમસ્યામો દેવાન્નનુ હતવિધેસ્તે‌உપિ વશગા
વિધિર્વન્દ્યઃ સો‌உપિ પ્રતિનિયતકર્મૈકફલદઃ |
ફલં કર્માયત્તં યદિ કિમ અમરૈઃ કિં ચ વિધિના
નમસ્તત્કર્મભ્યો વિધિરપિ ન યેભ્યઃ પ્રભવતિ || 1.94 ||

બ્રહ્મા યેન કુલાલવન્નિયમિતો બ્રહ્માડભાણ્ડોદરે
વિષ્ણુર્યેન દશાવતારગહને ક્ષિપ્તો મહાસઙ્કટે |
રુદ્રો યેન કપાલપાણિપુટકે ભિક્ષાટનં કારિતઃ
સૂર્યો ભ્રામ્યતિ નિત્યમ એવ ગગને તસ્મૈ નમઃ કર્મણે || 1.95 ||

નૈવાકૃતિઃ ફલતિ નૈવા કુલં ન શીલં
વિદ્યાપિ નૈવ ન ચ યત્નકૃતાપિ સેવા |
ભાગ્યાનિ પૂર્વતપસા ખલુ સઞ્ચિતાનિ
કાલે ફલન્તિ પુરુષસ્ય યથૈવ વૃક્ષાઃ || 1.96 ||

વને રણે શત્રુજલાગ્નિમધ્યે
મહાર્ણવે પર્વતમસ્તકે વા |
સુપ્તં પ્રમત્તં વિષમસ્થિતં વા
રક્ષન્તિ પુણ્યાનિ પુરાકૃતાનિ || 1.97 ||

યા સાધૂંશ્ચ ખલાન્કરોતિ વિદુષો મૂર્ખાન્હિતાન્દ્વેષિણઃ
પ્રત્યક્ષં કુરુતે પરીક્ષમ અમૃતં હાલાહલં તત્ક્ષણાત |
તામ આરાધય સત્ક્રિયાં ભગવતીં ભોક્તું ફલં વાઞ્છિતં
હે સાધો વ્યસનૈર્ગુણેષુ વિપુલેષ્વાસ્થાં વૃથા મા કૃથાઃ || 1.98 ||

ગુણવદગુણવદ્વા કુર્વતા કાર્યજાતં
પરિણતિરવધાર્યા યત્નતઃ પણ્ડિતેન |
અતિરભસકૃતાનાં કર્મણામ આવિપત્તેર
ભવતિ હૃદયદાહી શલ્યતુલ્યો વિપાકઃ || 1.99 ||

સ્થાલ્યાં વૈદૂર્યમય્યાં પચતિ તિલકણાંશ્ચન્દનૈરિન્ધનૌઘૈઃ
સૌવર્ણૈર્લાઙ્ગલાગ્રૈર્વિલિખતિ વસુધામ અર્કમૂલસ્ય હેતોઃ |
કૃત્વા કર્પૂરખણ્ડાન્વૃત્તિમ ઇહ કુરુતે કોદ્રવાણાં સમન્તાત
પ્રાપ્યેમાં કર્મ્ભૂમિં ન ચરતિ મનુજો યસ્તોપ મન્દભાગ્યઃ || 1.100 ||

મજ્જત્વમ્ભસિ યાતુ મેરુશિખરં શત્રું જયત્વાહવે
વાણિજ્યં કૃષિસેવને ચ સકલા વિદ્યાઃ કલાઃ શિક્ષતામ |
આકાશં વિપુલં પ્રયાતુ ખગવત્કૃત્વા પ્રયત્નં પરં
નાભાવ્યં ભવતીહ કર્મવશતો ભાવ્યસ્ય નાશઃ કુતઃ || 1.101 ||

ભીમં વનં ભવતિ તસ્ય પુરં પ્રધાનં
સર્વો જનઃ સ્વજનતામ ઉપયાતિ તસ્ય |
કૃત્સ્ના ચ ભૂર્ભવતિ સન્નિધિરત્નપૂર્ણા
યસ્યાસ્તિ પૂર્વસુકૃતં વિપુલં નરસ્ય || 1.102 ||

કો લાભો ગુણિસઙ્ગમઃ કિમ અસુખં પ્રાજ્ઞેતરૈઃ સઙ્ગતિઃ
કા હાનિઃ સમયચ્યુતિર્નિપુણતા કા ધર્મતત્ત્વે રતિઃ |
કઃ શૂરો વિજિતેન્દ્રિયઃ પ્રિયતમા કા‌உનુવ્રતા કિં ધનં
વિદ્યા કિં સુખમ અપ્રવાસગમનં રાજ્યં કિમ આજ્ઞાફલમ || 1.103 ||

અપ્રિયવચનદરિદ્રૈઃ પ્રિયવચનધનાઢ્યૈઃ સ્વદારપરિતુષ્ટૈઃ |
પરપરિવાદનિવૃત્તૈઃ ક્વચિત્ક્વચિન્મણ્ડિતા વસુધા || 1.104 ||

કદર્થિતસ્યાપિ હિ ધૈર્યવૃત્તેર
ન શક્યતે ધૈર્યગુણઃ પ્રમાર્ષ્ટુમ |
અધોઉમ્‌ઉખસ્યાપિ કૃતસ્ય વહ્નેર
નાધઃ શિખા યાતિ કદાચિદેવ || 1.105 ||

કાન્તાકટાક્ષવિશિખા ન લુનન્તિ યસ્ય
ચિત્તં ન નિર્દહતિ કિપકૃશાનુતાપઃ |
કર્ષન્તિ ભૂરિવિષયાશ્ચ ન લોભપાશૈર
લોકત્રયં જયતિ કૃત્સ્નમ ઇદં સ ધીરઃ || 1.106 ||

એકેનાપિ હિ શૂરેણ
પાદાક્રાન્તં મહીતલમ |
ક્રિયતે ભાસ્કરેણૈવ
સ્ફારસ્ફુરિતતેજસા || 1.107 ||

વહ્નિસ્તસ્ય જલાયતે જલનિધિઃ કુલ્યાયતે તત્ક્ષણાન
મેરુઃ સ્વલ્પશિલાયતે મૃગપતિઃ સદ્યઃ કુરઙ્ગાયતે |
વ્યાલો માલ્યગુણાયતે વિષરસઃ પીયૂષવર્ષાયતે
યસ્યાઙ્ગે‌உખિલલોકવલ્લભતમં શીલં સમુન્મીલતિ || 1.108 ||

લજ્જાગુણૌઘજનનીં જનનીમ ઇવ સ્વામ
અત્યન્તશુદ્ધહૃદયામ અનુવર્તમાનામ |
તેજસ્વિનઃ સુખમ અસૂનપિ સન્ત્યજનતિ
સત્યવ્રતવ્યસનિનો ન પુનઃ પ્રતિજ્ઞામ || 1.109 ||

Share your view

Post a comment

Join on Facebook, Twitter

Browse by Popular Topics